Svör við því hvernig megi gera betur á Íslandi eru mörg. Bætt siðferði er eitt, meira gagnsæi hefur verið nefnt, hertar markaðsreglur, aukið eftirlit. Við þekkjum þetta. Allt eru þetta mikilvægar undirstöður fyrir sanngjarnt samfélag, og ef til vill má skilgreina réttlæti sem höfuðmarkmið. Á lítilli eyju er ranglæti mein sem eðli sínu samkvæmt sundrar og eyðileggur. Miklu púðri hefur verið eytt í vangaveltur um nýjar leiðir efnahagslífinu, en einnig hvernig auka þurfi lýðræði.
Lýðræði er hverfult fyrirbæri. Það getur verið mikið eða lítið, beint eða óbeint, flókið eða einfalt. Við búum við fulltrúalýðræði, þar sem við felum stjórnmálaflokkum og fulltrúum þeirra umsjón með leikreglum samfélagsins, sameiginlegum framkvæmdum okkar og að hluta til dómsvald.*
Fulltrúalýðræði hefur verið gagnrýnt fyrir ógagnsæi og fyrir að veita pöpulnum lítil sem engin völd þegar uppi er staðið. Margir leita nú leiða til þess, eins og ég skil það, að auka og einfalda lýðræði í framkvæmd. Sjálf hef ég verið efasemdamanneskja um hugmyndir um einstaklingskjör. Fyrst og fremst vegna þess að þær leiða flestar aftur á byrjunarreit þar sem hagkvæmara er að sameinast um ákveðin grunngildi (pólitík) og dreifa kröftunum og þekkingunni. Ég er heldur ekki sannfærð um að stjórnmálaflokkar séu í eðli sínu spilltir. Það er einlæg (og ef til vill barnsleg) trú mín að stjórnmálamenn breyti eftir bestu vitund. Vandamálið, ef vandamál skyldi kalla, er að besta vitund þeirra er ekkert alltaf góð.** Það hefur sýnt sig að annað „betra“ fólk gefur heldur ekki betri raun.
Hvað er þá til ráða? Svo ég verði ekki ein þeirra sem slær hugmyndir af borðinu án þess að luma á betri hef ég nú leit að góðum hugmyndum, innblæstri fyrir meira, betra og réttlátara lýðræði á Íslandi. Fyrsta hugmyndin er aldargömul og á heima í einu elsta ríki heims (sem enn stendur í nær upphaflegri mynd) Sviss. Ég tala ekki fyrir því að innleiða svissnesku leiðinni á Íslandi, heldur bæti ég hugmyndum Svisslendinga við holla og þarfa lýðræðisumræðu.
Lýðræði á eigin skinni
Þegar við ræðum lýðræði skulum við ekki gleyma að afrakstur ákvarðanna sem teknar eru af hinu opinbera hafa bein áhrif á okkur öll hvort sem þær eru teknar með lýðræðislegum og ólýðræðislegum hætti. Ákvörðunartökuferlið, það er hvernig komist var að samkomulagi um tiltekna ákvörðun, hefur ýmis áhrif á niðurstöðuna. Flestir eru líklega sammála um að því fleiri sem 
koma að ákvörðunartöku því lýðræðislegri verður hún. Eins eru líklega flestir sammála um, og þekkja það úr eigin lífi, að því færri sem koma að ákvörðartöku því fljótlegri og einfaldari verður hún. Umræðan um lýðræði snýst oftar en ekki um nákvæmlega þetta atriði, hagkvæmni í tíma og umstangi við að taka ákvarðanir um málefni sem varða okkur öll.
Svissneskt lýðræði er óumdeilanlega seinlegt. Almenningi gefst færi á að kjósa um umdeild mál og því er um beint lýðræði að ræða. Einungis þarf að safna nægilega mörgum undirskriftum innan tiltekinnar dagsetningar til þess að knýja fram þjóðaratkvæðagreiðslu um löggjöf eða almenna atkvæðagreiðslu um ákvarðanir héraðs eða bæjar. Ýmis mál eru fræg fyrir að hafa verið ítrekað stöðvuð af almenningi. Evrópusambandsaðild var felld á tíunda áratugnum. Sviss varð ekki aðili að Sameinuðu þjóðunum fyrr en árið 2002. Frægast er þó líklega að svissneskar konur fengu ekki almennan kosningarétt fyrr en árið 1971. Lýðræði og framfarir fara ekki endilega saman.
Þátttaka í ákvörðunartöku eykur sátt sem eykur stöðugleika
Markmið svissnesk lýðræðis er fyrst og fremst beint lýðræði, að almenningur hafi sem mest um samfélag sitt að segja. Eitt sinn gerðu fræðimenn á því athugun hver áhrif þess væru að fólk tæki þátt í ákvörðunartöku sem snerti líf þess beint. Áður en farið var í byggingaframkvæmdir í íbúðahverfi var gengið í eina nærliggjandi götu og íbúar beðnir um að veita samþykki fyrir 
framkvæmdinni. Í kjölfarið voru kvartanir frá íbúum við götuna bornar saman við kvartanir frá íbúum götunnar við hliðina. Mun færri kvartanir bárust frá þeim sem höfðu verið beðnir um samþykki, þrátt fyrir að ekki hafi allir veitt það. Af þessari könnun var dregin sú ályktun að ef fólk fær tækifæri til að hafa áhrif á ákvörðunartöku sættir það sig frekar við niðurstöðuna hvort sem hún er því í hag eða ekki. Beint lýðræði ætti því að auka sátt og stöðugleika í samfélaginu.
Segja má að önnur rök en hagkvæmnisrök hafi fengið meira vægi þegar Svisslendingar kusu um aðild að ESB og Sameinuðu þjóðunum. Hlutleysi Sviss er órjúfanlegur hluti af sjálfsmynd svissnesk samfélags og kom það í ljós í atkvæðagreiðslu um þessi tvö málefni. Hvað kynjamisrétti varðar þá má segja að raunveruleikinn hafi endurspeglast í löggjöfinni. Giftar konur voru til dæmis ekki fjárráða. Bein tenging var á milli raunverulegs og formlegs valds kvenna í samfélaginu. Raunveruleg hugfarsbreyting varð því forsenda lagabreytinga.
Það eru ekki aðeins stórar ákvarðanir sem lenda á borði svissneskra kjósenda. Það getur verið hvaðeina, allt frá dekkjaþykkt yfir í byggingaframkvæmdir. Íbúar standa gjarnan vörð um almannaeign og oft þurfa hagkvæmnisrök að víkja fyrir samfélagssátt. Borgir í Sviss eru áberandi grænar og vænar almenningi. Kannski það sé afrakstur lýðræðishefðarinnar.
Á Íslandi hafa tilraunir verið gerðar til að auka lýðræði á sveitastjórnarstigi, til dæmis með hverfaráðum í höfuðborginni. Ráðin hafa þó takmörkuð völd, takmörkuð fjárráð og fulltrúarnir eru ekki lýðræðislega kjörnir. Þau vinna gott starf en hafa jafn takmarkaða þýðingu og til er ætlast. Íbúar Hlíðahverfis eru litlu betur settir þótt þar starfi öflugt hugsjónafólk í hverfaráðinu. Á endanum er ákvörðunin meirihluta borgarstjórnar - hvað sem tautar og raular.
Í næstu grein kafa ég dýpra í svissneska lýðræðishefð, hvernig hún er í framkvæmd og hefur áhrif á stöðugleika samfélagsins.
* Þá á ég við að dómsmálaráðherra skipi dómara.
** Eðlilega, og nú einfalda ég málið niður í frasa því ég geri ráð fyrir að lesendur þekki þessa umræðu.
Heimildir:
http://direct-democracy.geschichte-schweiz.ch/
http://en.wikipedia.org/wiki/Switzerland
http://switzerland.isyours.com/E/swiss-business-guide/democracy.html
Þörf umræða. Hlakka til næstu greinar.
Ein mikilvægasta afleiðing svissneska kerfisins er að Sviss hefur ekki tekið þátt í stríðsrekstri um árhundruðaskeið og varnir landsins er fyrst og fremst í höndum á almenningi í formi heimavarnarliðs sem er decentral skipulagt og sjálfstæðar.
Ef Ísland færi inn í esb þá eru þessar pælingar fullkomlega tilgangslausar. Til hvers að pæla í því hvernig fólk er valið á Alþingi, eða hvernig ákvarðanir séu teknar þar, þegar Alþingi hefur nær engin völd lengur?
Nú síðast í Svíþjóð fyrr í sumar í esb-kosningunum var Svíum einmitt ráðlagt að taka þátt í kosningunum, því Brussel hefur mun meira um það að segja hvað gerist í Svíþjóð en sænska þingið.
Ég er mikill stuðningsmaður beins lýðræðis, persónukosninga og hvers kyns þróunar á lýðræðisforminu, og þar af leiðandi harður andstæðingur esb-aðildar Íslands.
Sammála Gulla - það er mjög þarft að ræða lýðræðislegar umbætur, ekki síður en efnahagslegar umbætur. Það á bæði við um beint vs óbeint lýðræði, en líka fyrirkomulag kosninga, þingræðið o.s.frv.
Held að það sé mjög mikilvægt reyndar að velta því fyrir sér hvað lýðræði sé - hver sé kjarninn í lýðræði og hvers vegna það sé æskilegt. Fólk hefur vafalaust mismunandi hugmyndir um það. Of oft finnst mér það detta niður á “meirihlutinn ræður”-planið, sem ég held að sé ekki það sem skiptir mestu máli. Að mínu mati snýst lýðræði mun frekar um umræðuna sem það skapar og þá trú að lýðræðislega ferlið varpi ljósi á alla kosti og að það skapi þannig forsendur fyrir því að taka upplýstar ákvarðanir, sem væri ekki hægt án þess. Hvort að svissneska-leiðin leiði til þess, skal ósagt látið… en hún er í það minnsta mjög áhugaverð. Hlakka til að lesa næstu grein!