Hið pólítíska sumar á Íslandi hefur verið mjög ólíkt þeirri gúrkutíð sem landsmenn eiga að venjast. Í stað þess að þingmenn haldi sig til hlés og undirbúi sig undir átök komandi veturs hafa þeir setið sveittir á Alþingi og rætt og tekið afstöðu til ESB og Icesave samningsins.
Persónuleg sannfæring
Það hefur borið nokkuð á því í umræðu sumra þingmanna um þessi tvö mál að þeir telji sig þurfa að kjósa eftir persónulegri sannfæringu sinni. Það má segja að persónuleg sannfæring sé nýjasti tískufrasinn á Alþingi, en það virðist vera orðin lögmæt afsökun fyrir þingmenn sem vilja kjósa gegn stefnu þess flokks sem þeir voru kosnir á þing fyrir.
Í 48. grein stjórnarskrárinnar stendur skýrum orðum að alþingismenn eru eingöngu bundnir við sannfæringu sína og eigi við neinar reglur frá kjósendum sínum.
Við kjósum flokka en ekki fólk
Samkvæmt þessu þá ætti það að vera persónuleg sannfæring þingmanna sem stjórnar því hvaða afstöðu þeir taka til allra þeirra mála sem tekin eru fyrir á Alþingi. Þetta stangast þó nokkuð á við það lýðræðisfyrirkomulag sem við höfum valið okkur. Á Íslandi er fulltrúalýðræði þar sem fulltrúar þjóðarinnar eru kosnir til að taka ákvarðanir á Alþingi. Þingmenn eru þó ekki einungis fulltrúar þeirra sem kjósa þá heldur einnig þess flokks sem þeir eru kosnir á þing fyrir.
Þegar kjósendur taka ákvörðun um það hvaða flokk skuli kjósa geta þeir annars vegar kynnt sér þá þingmenn sem eru á lista flokksins og hins vegar stefnu flokksins og þau málefni sem flokkurinn leggur áherslu á hverju sinni.
Þetta skapar vandamál
Það skapar því ákveðið vandamál þegar þingmenn kjósa samkvæmt sannfæringu sinni, en gegn sannfæringu flokksins. Vandamálið felst í því að þótt kjósendur hafi veitt ákveðnum flokki atkvæði sitt í samræmi við sína eigin sannfæringu (sem á sama tíma hlýtur þá að samræmast sannfæringu/stefnu flokksins) þá geta þingmenn kosið þvert á stefnu flokksins og borið fyrir sig sína eigin sannfæringu.
Nú er ég ekki að segja að þingmenn eigi að kjósa gegn sinni sannfæringu og brjóta þannig gegn þeim drengskaparheitum sem þeir hafa strengt sem þingmenn. En maður hlýtur að velta því fyrir sér hvort viðkomandi þingmenn eigi ekki heima í öðrum flokki ef að sannfæring þeirra er svona frábrugðin sannfæringu flokksins í jafn veigamiklum málum og aðildarviðræður við ESB og Icesave samningurinn eru.
Flokkar eru ekki lifandi fyrirbæri og geta því ekki haft sannfæringu. Hins vegar geta þau sem flokkinn skipa sett fram stefnu. Sem er allt annar hlutur. Það er líka vafasamt þegar þingmenn ríghalda í almennt orðaða stefnu (les: kosningaloforð), sérstaklega þegar þingmaðurinn í starfi sínu fær nákvæmari upplýsingar um málaflokkinn. Það er þá skylda þingmannsins að færa rök fyrir ákvörðun sinni, ef hún gengur gegn stefnu (les: kosningaloforðum) flokksins og kjósenda að dæma um hvort þau rök halda eða ekki. (Reyndar er ég svolítið forvitinn um að vita um hverja Hrafn er að hugsa, XO eða VG? Skv. hans orðum ætti meirihluti þingmanna VG heima í einhverjum öðrum flokki, eða hvað?)
Ég þakka góða athugasemd.
Ég geri mér grein fyrir því að flokkar geta bara haft stefnu, ekki sannfæringu, þó svo að ég hafi vísað í stefnu flokka sem einhvers konar ,,sannfæringu” þeirra.
Greinin er alls ekki ætluð til höfuðs ákveðinna þingmanna eða flokka, enda er hún ekki skrifuð þannig. Ég vil þó benda á að í kosningunni á þinginu um aðildarviðræður við ESB voru ekki einungis þingmenn Borgarahreyfingar og Vinstri Grænna sem kusu gegn stefnu sinna flokka heldur einnig þingmenn Framsóknarflokks og Sjálfstæðisflokks.
Ef við gefum okkur að allir þingmenn hafi kosið eftir sinni sannfæringu í ESB málinu þá er mjög athyglisvert hversu margir þingmenn hafa sannfæringu þvert gegn stefnu síns flokks. Í ESB málinu komu engar nánari upplýsingar fram um viðkomandi málaflokk heldur var valkosturinn frekar einfaldur: viljum við sækja um aðild að ESB og bera svo samninginn undir í þjóðaratkvæðagreiðslu.
Ég tel reyndar að þetta mál sé langt frá því að vera svona einfalt. Það hefur ekki verið algengt að þingmenn kjósi gegn stefnu flokka sinna, þó svo að það hafi vissulega gerst stöku sinnum. Undanfarið, og þá sérstaklega í málum ESB hefur það gerst í mun meira mæli. Það er erfitt að segja hvort það hafi í raun gerst í tilfgelli IceSave þar sem enginn flokkur er í raun með stefnu í þeim efnum, öllu heldur einungis fyrirmæli forystumanna um þá niðurstöðu er þeir telja æskilega.
Ég er bara himinlifandi yfir því að þessi tvö mál, sem hljóta að teljast með veigameiri málum sem komið hafa inná þing síðustu ár, ef ekki áratugi, renna ekki bara í gegnum þingið þar sem allir hrópi já eða nei í takt við vilja forustunnar. Það væri hreint útí hött. Hvort sem menn eru með eða á móti tiltekinni niðurstöðu í máli, skiptir gríðarlegu máli að þarna fari fram ítarleg umræða og menn nálgist viðfangsefnið með ákveðnum efa/vara.
Líklega væri þjóðin betur sett nú ef það hefði verið meiri efi/vari hjá þingmönnum undanfarin ár í stað þess að allir væru jafn meðvirkir og auðtrúa eins og raunin var.
jáhérna, ég var ekki búinn að átta mig á þessum síðari hluta setningar um sannfæringu þingmanna. Ég hélt að það stæði að þeir ættu bara að fylgja sannfæringu sinni. En að hún eigi ekki endilega að vera í tengslum við vilja kjósenda finnst mér ótrúleg.
Þingmaður er fulltrúi kjósenda og á því að framkvæma vilja landsmanna - eða í það minnsta sinna kjósenda. Sannfæring þingmanna á að sjálfsögðu að snúa að því að þeir séu sannfærðir um að þeir séu að breyta rétt skv. vilja sinna umbjóðenda, sinna kjósenda. Þingmaður er ekki kosinn á þing til að framkvæma eigin vilja - hann hefur klárlega ekkert slíkt umboð frá kjósendum sínum. (nema jú skv. stjórnarskrá, sem mér finnst stórgölluð að þessu leiti)
Magnús: Þegar mál koma upp í þinginu sem ekki hefur verið ályktað um eða rætt á landsþingi flokkana leita þingflokkarnir álits hjá flokksmönnum og taka ákvörðun út frá því. Þetta fyrirkomulag er nokkuð svipað hjá öllum flokkum. Þannig hafa stjórnmálaflokkarnir (sem eru opnir öllum) aðhald og áhrif á þingflokkinn sem samanstendur einungis af fulltrúum flokksins á þingi - ekki einstaklingum sem hafa alls konar skoðanir á hinu og þessu.
Hins vegar er ég alveg sammála því að það er gott að svona stór og viðamikil mál eins og Icesave og ESB fái góða og vandaða meðferð á þinginu.
Gulli: Þetta er ákkúrat vandamálið og þessi grein stjórnarskrárinnar er mjög skrítin í ljósi þess hvernig fulltrúalýðræðið og stjórnmálaflokkarnir hafa starfað á alþingi hingað til.